Οι παπαρούνες στα λιβάδια της Φλάνδρας

Στα λιβάδια της Φλάνδρας

All Hallows, Toussaint, των Ταξιαρχών, γιορτές φθινοπωρινές, αφιερωμένες στους Προγόνους και στις ασώματες, αόρατες, ουράνιες δυνάμεις τις οποίες επικαλούμαστε και στις οποίες προστρέχουμε καθώς συγκεντρωνόμαστε γύρω από την φωτιά της μνήμης, των μύθων, των παραδόσεων, των κατορθωμάτων και της ανίκητης προφορικής παράδοσης που κεντούν τον πέπλο της μεγαλειώδους Ιστορίας του Ανθρώπου.

Στις πεδιάδες της Φλάνδρας, ανθούν σήμερα λιβάδια από παπαρούνες. Κανείς δεν είχε προσέξει τα ταπεινά αγριολούλουδα που φύτρωναν ισχνά στο φτωχό χώμα του άγονου Βελγίου και της Βορειοδυτικής Γαλλίας. Μέχρι που κατέκλεισαν τον τόπο στις αρχές του 20ου αιώνα.

Αν είχαμε μια καλύτερη εποπτεία της αρχαίας θρησκείας και της ιστορίας μας, θα ξέραμε ότι οι παπαρούνες είναι από την αρχαιότητα συνδεδεμένες με τους νεκρούς και την πρόσβαση των ζώντων, στον κόσμο πέρα από το λεπτό παραπέτασμα που χωρίζει τους ζωντανούς από τους νεκρούς.

Η θεά των Παπαρούνων την οποία συνανταούμε στην Μινωική και στην Μυκηναϊκή τέχνη, η θεά Δήμητρα καθισμένη πάνω στον θρόνο της που στα πόδια του φυτρώνουν παπαρούνες, κι η νεοελληνική παράδοση που θέλει τις παπαρούνες να φυτρώνουν στα πόδια του Σταυρού του Θεανθρώπου, στους σταμπωτούς κανβάδες των γιαγιάδων μας, μας μιλούν για την χειροπιαστή μαρτυρία της συνέχισης της ζωής μετά τον θάνατο. Η πίστη πως όλα δεν τελειώνουν εδώ παρηγορεί και συνάμα νουθετεί τον εύκολο στην θλίψη όσο και στην έπαρση, άνθρωπο, και είναι βαθιά ριζωμένη στην ιστορία μας.

Η Μινωική θεά των Παπαρούνων, 13ος π.Χ. αιώνας, Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου
Η θεά, καθισμένη κάτω από το ιερό δένδρο κρατά στα χέρια της παπαρούνες ενώ της προσφέρονται κρίνοι. Στο στερέωμα, δυο φίδια περιπλέουν τον ήλιο και το φεγγάρι, σημάδια της ιερότητας της χθόνιας θεάς. (Aκρόπολη Μυκηνών, περί το 1450 π.Χ. )
Παπαρούνες φυτρώνουν στη βάση του Σταυρού μετά την σταύρωση του Θεανθρώπου.
Λαϊκή εικονογράφηση σε κανβά κεντήματος.

Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, ο αδελφοκτόνος Πρώτος Ευρωπαϊκός Πόλεμος σκόρπισε στο χώμα της Ιπρ, στην Φλάνδρα, αίμα και κόκκαλα νέων ανδρών που έδωσαν την ζωή τους πιστεύοντας πως η θυσία τους θα προσέφερε έναν καλύτερο κόσμο στους αγαπημένους τους, στους γονείς και στα αδέλφια, στις γυναίκες και στα παιδιά τους, που τους περίμεναν στην πατρίδα τους. Το χώμα, αναστατωμένο από τις βολές του πυροβολικού, ποτισμένο από το αίμα και τα οστά ανθρώπων, αλόγων και σκύλων, και το άζωτο των εκρηκτικών, έκανε τις παπαρούνες να θεριέψουν. Οι στρατιώτες είδαν σε αυτές το αίμα των σκοτωμένων συνστρατιωτών τους, μαζί και την ελπίδα πως το αίμα τους θα ποτίσει το δέντρο της ζωής, κι άρχισαν να γράφουν γι’ αυτές σε επιστολές προς τους οικείους τους από το 1915, το δεύτερο έτος του πολέμου, και μετά.

Το ίδιο φαινόμενο, με τις κατακόκκινες παπαρούνες, παρατηρήθηκε και στην Καλλίπολη. Τα συμμαχικά στρατεύματα έφθασαν στην χερσόνησο της Ανατολικής Θράκης στις 25 Απριλίου 1915, με στόχο να καταλάβουν την Κωνσταντινούπολη και να εκδιώξουν την Τουρκία από τον πόλεμο.

Ο “πόλεμος των χαρακωμάτων” ο οποίος χαρκτήρισε την τέχνη του πολέμου εκείνου, υπήρξε καταστροφικός και ήταν ένα πραγματικό σφαγείο νέων Ευρωπαίων, όπως άλλωστε και το Δυτικό μέτωπο. Μετά από οκτώ μήνες σκληρών μαχών, οι Σύμμαχοι αποσύρθηκαν, τον Ιανουάριο του 1916, σημειώνοντας μια τραγική αποτυχία έναντι των Τούρκων.

Πόλεμος χαρακωμάτων

Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο πιο άγριος, τεχνολογικά προηγμένος, και ανήθικος πόλεμος που είχε γνωρίσει ως τότε ο κόσμος, έληξε με την ανακωχή της 11ης Νοεμβρίου 1918. Πάνω από 16 εκατομμύρια ένοπλοι και άμαχοι υπολογίζεται ότι σκοτώθηκαν στο πεδίο της μάχης ή ήταν “παράπλευρες απώλειες” του πολέμου.

John McCrae

Λίγο μετά την απώλεια του φίλου του υπολοχαγού του Πυροβολικού Alexis Helmer ο οποίος διαμελίστηκε στην δεύτερη μάχη της Ιπρ, ένας Καναδός στρατιωτικός γιατρός, ο αντισυνταγματάρχης John McCrae, καθισμένος στο πίσω μέρος ενός ασθενοφόρου, έγραψε στις 8 Δεκεμβρίου 1915, το ποίημα, “Οι Παπαρούνες της Φλάνδρας”. Το ποίημα χρησιμοποιήθηκε ευρέως στην προπαγάνδα της Κοινοπολιτείας και έγινε διάσημο. Ο ποιητής, γιατρός και στρατιώτης, πέθανε από πνευμονία κατά την υπηρεσία του, ως Διοικητού του Γ’ Γενικού Καναδικού Νοσοκομείου, στην Βουλώνη, στις 28 Ιανουαρίου 1918, οκτώ μήνες πριν το τέλος του Μεγάλου Πολέμου.

In Flanders’ fields the poppies blow
Between the crosses, row on row,
That mark our place: and in the sky
The larks, still bravely singing, fly
Scarce heard amid the guns below.

We are the dead. Short days ago
We lived, felt dawn, saw sunset glow,
Loved and were loved, and now we lie
In Flanders’ fields.

Take up our quarrel with the foe;
To you from failing hands we throw
The torch; be yours to hold it high,
If ye break faith with us who die
We shall not sleep, though poppies grow
In Flanders’ Fields.

Η Μνήμη των νεκρών των Α΄Παγκοσμίου Πολέμων (και εν συνεχεία των νεκρών όλων των πολέμων της Κοινοπολιτείας) τιμάται στο Ηνωμένο Βασίλειο, με κατάθεση στεφάνων καμωμένων από (υφασμάτινες) παπαρούνες, και με μια παπαρούνα στο πέτο πριγκίππων και κοινών θνητών, την Κυριακή που είναι πλησιέστερη στις 11 Νοεμβρίου, επέτειο του τέλους των εχθροπραξιών στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και, εκκλησιαστικά στο Allsaintstide.

Αιωνία η μνήμη των παιδιών της Ευρώπης.

ΕΙΡΗΝΗ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Μάιος στην Παράδοσή μας

ΕΜΠΡΟΣ-ΜΑΙΟΣ 2018

 

Ο Μάιος , ο πέμπτος μήνας του έτους κατά το Ιουλιανό και το Γρηγοριανό ημερολόγιο, και τελευταίος μήνας της Άνοιξης, ήταν στο Αττικό ημερολόγιο ο ενδέκατος μήνας του έτους, ο Θαργηλιών, και συμπίπτει μεταξύ 23 Απριλίου-23 Μαΐου. Στο Ρωμαϊκό ημερολόγιο, έλκει το όνομά του από την  ρωμαϊκή θεότητα Maja,  το θηλυκό του Majus (αρχαιότερος τύπος του Magnus), δηλαδή Μέγιστη, Μεγαλειότατη. Πρόκειται δηλαδή για την Μητέρα Γη.

Στα καθ’ ημάς, ο Μάιος έλαβε το όνομά του από την Νύμφη Μαία,  μία από τις Πλειάδες, τις επτά κόρες του Άτλαντα και της Πλειόνης ή Πληιόνης, οι οποίες γεννήθηκαν στο όρος Κυλλήνη της Αρκαδίας.

Η Μαία, η ομορφότερη και πιο συνεσταλμένη, που κατά πώς σώζει ο Πίνδαρος, ο λυρικός ποιητής Σιμωνίδης ο Κείος (556-469 π.Χ) την απεκάλεσε «ελικοβλέφαρη» και «ιοπλόκαμη» («Σιμωνίδης δε μίαν των Πλειάδων Μαίαν ορείαν προσηγόρευσεν ειπών¨ Μαιάδος ουρείας, ελικοβλεφάρου, κατά λογόν ¨αύτη γάρ Κυλλήνης εν όρεσσι θεών κήρυκα τέχ΄ Ερμήν») έσμιξε με τον Δία σε μία σπηλιά, και γέννησε τον θεό του Λόγου και της Επικοινωνίας, Ερμή. Η Μαία και ο Ερμής είναι προστάτες της Αρκαδίας.

Ο Πρόκλος αναφέρει ότι η Μαία συμβολίζει  τα αφανή, τα κρυμμένα, τα μυστικά, τα οποία μετατρέπει από «άδηλα» (αόρατα) σε «δήλια» (ορατά).

Η Μαία κατα πώς αντιλαμβάνεται και ο νέος Έλληνας, συνδέεται με τον τοκετό και την γέννηση και είναι από τις θεότητες που προστατεύουν τις επίτοκες και τις βοηθούν να «φανερωθεί» το νεογνό από τα σκοτάδια της  μήτρας.

Η Μαία συνδέεται ακόμη με τους σεισμούς και την ροή. Είναι εκείνη που καθοδηγεί το έμβρυο στο «αρχέγονο ύδωρ» της γυναικείας μήτρας, για αυτό και οι αρχαίοι Έλληνες την  θεωρούσαν έφορο των υδάτων και  κατά τον μήνα αυτό,  αφιέρωναν σπονδές σε αυτήν και τον γιο της Ερμή, σε πηγές και ποτάμια.

Η εορτή της ονομαζόταν «Μαϊουμά». Οι Λατίνοι τελούσαν  αντιστοίχως την γιορτή των Ροσαλίων, δηλαδή  των ρόδων, η οποία ήταν αφιερωμένη στους προγόνους τους οποίους ονόμαζαν «μαίορες». Την γιορτή εισήγαγαν οι Έλληνες της Μεγάλης Ελλάδος, για να θυμούνται τους προγόνους τους της κυρίως Ελλάδος.

Στην «γιορτή των Ρόδων», την πρώτη ημέρα του Μαΐου,  στόλιζαν τα σπίτια τους με άνθη. Οι έμποροι τιμούσαν και τον γιο της Μαίας, τον Κερδώο Ερμή, και τον παρακαλούσαν να τους φέρει πολλά κέρδη, όπως ακριβώς άνθιζε η Μητέρα-Μαία. Οι άρχοντες έκαναν το πρώτο θαλασσινό τους μπάνιο.

Οι αρχαίοι Ρωμαίοι τελούσαν ακόμη τα «Λεμούρια». Κατά την διάρκεια της νύχτας χτυπούσαν χάλκινα αντικείμενα για να διώξουν τα πονηρά λεμούρια πνεύματα και έριχναν έξω από τα σπίτια τους κουκιά που θεωρούνταν νεκρική τροφή. Όλοι οι αρχαίοι ναοί των θεών παρέμεναν κλειστοί και δεν τελούνταν  γάμοι.

Λουκάς Γεραλής Πρώτη Μαίου
Λουκάς Γεραλής (1878 – 1953, Πρωμομαγιά

ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ

«Καλός ο ήλιος του Μαγιού,

τ’ Αυγούστου το φεγγάρι»

«Μάης άβρεχτος, χρόνια ευτυχισμένα»

«Μάης πενταδείληνος

και πάντα δείλι θέλει»

«Μήνας που δεν έχει ρο,

ρίξε στο κρασί νερό»

«Ο γάμος ο μαγιάτικος

πολλά κακά αποδίδει»

«Ο Μάης ρίχνει την δροσιά

κι ο Απρίλης τα λουλούδια»

«Στο κακορίζικο χωριό

το Μάη ρίχνει το νερό»

«Το Μάη εγεννήθηκα

και μάγια δε φοβούμαι»

«Τον Μάη κρασί μην πίνετε

κι ύπνο μην αγαπάτε»

«Των καλών ναυτών

τα ταίρια τον Απριλομά χηρεύουν»

 

 

ΣΠΥΡΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΜΑΓΙΑΤΙΚΟ ΣΤΕΦΑΝΙ
 Σπύρος Βασιλείου (1903-1985)Μαγιάτικο στεφάνι και καράβι, 1971

ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ

Ο Μάιος μας έφτασε

εμπρός βήμα ταχύ

να τον προϋπαντήσουμε

παιδιά στην εξοχή.

Δώρα στα χέρια του πολλά

Και όμορφα κρατεί

Και τα μοιράζει γελαστός

Σε όποιον το ζητεί.

(παραδοσιακό παιδικό τραγούδι)

…………………………………………………….

Λουλούδια ας διαλέξουμε

και ρόδα και κρίνα

κι ελάτε να πλέξουμε

στεφάνια με κείνα,

στο Μάη που σήμερα

προβάλλει στη γη.

Τ’ αηδόνια συμφώνησαν

της γης τ’ αγγελούδια

και βρήκαν και τόνισαν

καινούρια τραγούδια

στο Μάη που σήμερα

προβάλλει στη γη.

Η θάλασσα γίνεται

καθρέφτης και πάλι,

το κύμα της χύνεται

κι ο φλοίσβος τον ψάλλει,

στο Μάη που σήμερα

προβάλλει στη γη.

Χορεύει το πρόβατο

τ’ αρνάκι βελάζει

κι απ’ τον αγκαθόβατο

δροσούλα σταλάζει,

στο Μάη που σήμερα

προβάλλει στη γη.

Ι.Πολέμης

……………………………………………..

Πατρίδα

Πάλε ξυπνάει της άνοιξης τ’ αγέρι.

στην πλάση μυστικής αγάπης γλύκα.

Σα νύφ’ η γη, πόχει άμετρα άνθη προίκα,

λάμπει, ενώ σβυέται της αυγής τ’ αστέρι.

Πεταλούδες πετούν ταίρι με ταίρι,

εδώ βουίζει μέλισσα, εκεί σφήκα.

Τη φύση στην καλή της ώρα εβρήκα,

λαχταρίζει η ζωή σ’ όλα τα μέρη.

Κάθε μοσκοβολιά και κάθε χρώμα,

κάθε πουλιού κελάηδημα ξυπνάει

πόθο στα φυλλοκάρδια μου κι ελπίδα

να σου ξαναφιλήσω τ’ άγιο χώμα,

να ξαναϊδώ και το δικό σου Μάη,

όμορφή μου, καλή, γλυκειά πατρίδα.

ΛΟΡΕΝΤΖΟΣ ΜΑΒΙΛΗΣ

(Μόναχο, 1888)

ΜΕΛΙΤΙΝΗ ΔΟΝΤΑ

(Δημοσιεύθηκε στο φ. 249 της Εθνικής Εφημερίδος ΕΜΠΡΟΣ)