Στωϊκοί: Tι μπορούν να μας διδάξουν σήμερα;

Να γίνεις πετυχημένος.

Καλή επιτυχία.

Καλή Τύχη.

Ευχές και προτροπές με τις οποίες μεγάλωσαν γενιές παιδιών.

Η επιτυχία έχει σχήμα και μορφή. Μια δουλειά σταθερή με καλά χρήματα. Ενα σπίτι. Ενα ή παραπάνω αυτοκίνητα. Μια γυναίκα να σε πλένει και να σου κάνει παιδιά. Εναν άνδρα να ακουμπήσεις πάνω του. Ενδεχομένως ένα εξοχικό. Μια κληρονομιά. Το σπίτι στο χωριό.

Κάπως έτσι πορεύτηκε η κοινωνία, με αρκετή επιτυχία, μέχρι που ξέσπασε η οικονομική κρίση και έγινε κρίση κοινωνική και μετά κρίση αξιών. Κι ακολούθησε η υγειονομική κρίση, όταν ο γείτονας κατέδιδε τον γείτονα γιατί δεν ακολούθησε κατά γράμμα όσα διέταζε το καθημερινό έκτακτο δελτίο των έξι το απόγευμα. Και η κοινωνία των ανθρώπων θα γίνει ακόμα χειρότερα ανθρωποφαγική όσο οι άνθρωποι νομίζουν πως θα επιστρέψουν στο παλαιό καθεστώς χωρίς να πληρώσουν το τίμημα στον βαρκάρη.

Τα τελευταία δέκα χρόνια σταδιακά όλοι κατάλαβαν ότι πίσω από τις αβρότητες, τα τσιμπούσια και τα καλέσματα, όλοι φθονούσαν όλους. Ακόμα και οι φύσει αισιόδοξοι αντιλήφθηκαν πως η πεποίθησή τους πως, σαν θα ερχόταν η κρίση, οι άνθρωποι θα γίνονταν πιο συμπονετικοί και θα στήριζαν ο ένας τον άλλον, αποδείχθηκε φρούδα.

Γιατί οι άνθρωποι στα εύκολα στριμώχνονται στην κουζίνα και στην βεράντα σου, τρώγουν και πίνουν από το τραπέζι σου και σε κολακεύουν, μα στα δύσκολα μαζεύονται στο σπιτάκι τους και κοιτούν την δουλίτσα τους και το συμφέρον τους.

Γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι, ακόμη κι αυτοί που κομπάζουν στις καλές μέρες πως είναι επαναστάτες και ανατρεπτικοί, όταν τα πράγματα ζορίσουν, γίνονται μικροαστοί που κοιτάζουν την βολή και την ησυχία τους.

Για αυτό τις επαναστάσεις τις ξεκινάνε πάντα οι πολύ πλούσιοι, κι όχι οι φτωχοί. Γιατί οι φτωχοί πάντα ελπίζουν πως κάτι θα τσιμπήσουν από μια πιθανή επιτυχία, ενώ οι πολύ πλούσιοι, όσα κι αν χάσουν, πάντα κάτι θα έχουν και, τουλάχιστον θα έχουν τους φτωχούς που έβαλαν στα αίματα να πολεμάνε για το όνειρό τους και να τους συντηρούν για τον “καλό σκοπό” των ιδανικών τους.

Οι αρχαίοι Ελληνες, οι οποίοι είχαν μελετήσει όλες τις πτυχές της ανθρώπινης υπόστασης από την καλή κι από την ανάποδη, έφτιαξαν θεωρίες για να ξεμπλέκουν οι άνθρωποι από τους δαιδάλους όπου μπαίνει και χάνεται ο νους, όταν, ας πούμε, αποκτά εξουσία και χρήμα, ή όποτε μηδενίζει και πρέπει να ξεκινήσει από την αρχή.

Οι Στωϊκοί φιλόσοφοι έδρασαν από τον τρίτο αιώνα πριν την μέτρηση κατά Χριστόν, έως τον τρίτον αιώνα μετά από τον Χριστό. Ο Ζήνων, ο Επίκτητος και ο Μάρκος Αυρήλιος είναι από τους διασημότερους Στωικούς.

Αυτοί λοιπόν λένε πως. η ειρωνεία με την επιτυχία είναι ότι υπάρχουν απείρως περισσότεροι περισπασμοί από αυτήν την ίδια την επιτυχία. Και, καθώς κάποιος γίνεται ολοένα κα;ι πιο επιτυχημένος, τόσο υψηλότερη είναι η τιμή που πρέπει να πληρώσει.

Για αυτό ο άνθρωπος πρέπει να μαθαίνει από νωρίς δυο πράγματα: τι εξαρτάται από αυτόν, και τι όχι.

«Από όσα υπάρχουν, άλλα εξαρτώνται από μας, αλλά όχι από μας. Από μας εξαρτώνται αντίληψη, ορμή, όρεξη, αποστροφή και μ’ ένα λόγο όσα είναι δικά μας έργα· δεν εξαρτώνται από μας το σώμα, η ιδιοκτησία, δόξες, αρχές και μ’ ένα λόγο όσα δεν είναι δικά μας έργα. Και βέβαια αυτά που εξαρτώνται από μας είναι από την φύση τους ελεύθερα, ανεμπόδιστα, απρόσκοπτα, ενώ αυτά που δεν εξαρτώνται από μας είναι ασθενικά, δουλικά, εμποδισμένα, ξένα. Να θυμάσαι λοιπόν ότι, αν τα από την φύση δουλικά τα νομίσεις ελεύθερα και τα ξένα δικά σου, θα εμποδιστείς, θα λυπηθείς, θα ταραχτείς, θα μεμφθείς θεούς και ανθρώπους, ενώ αν μόνο το δικό σου θεωρήσεις δικό σου, και το ξένο, όπως και είναι, ξένο, κανένας δεν θα σε αναγκάσει ποτέ, κανένας δεν θα σ’ εμποδίσει, κανέναν δεν θα μεμφθείς, κανέναν δεν θα εγκαλέσεις, άθελα δεν θα πράξεις τίποτα, εχθρό δεν θα έχεις, κανείς δεν θα σε βλάψει, ούτε θα πάθεις κάτι βλαβερό.»

Αυτά λέει ο Επίκτητος κι αυτή η άσκηση ονομάζεται “διχοτομία του ελέγχου”. Είναι η διάκριση μεταξύ του τι εξαρτάται από εμάς και τι δεν εξαρτάται από εμάς. Οποιαδήποτε ενέργεια ξοδεύεται σε πράγματα τα οποία δεν εξαρτώνται από εμάς, σπαταλιέται. Αυτό που πρωτίστως ελέγχουμε είναι οι σκέψεις μας, οι απόψεις μας, οι πράξεις μας, τα πιστεύω μας.

Οπως ένας αθλητής που μεγαλώνει πρέπει να αφιερώνει περισσότερο χρόνο κάνοντας ασκήσεις αποκατάστασης επειδή το σώμα του δεν μπορεί να το χειριστεί όπως πριν, καθώς αναλαμβάνουμε άλλες ευθύνες, και αποκτούμε άλλες προτεραιότητες στην ζωή, πρέπει να βρίσκουμε πώς να προσαρμοζόμαστε για να συνεχίσουμε να αποδίδουμε ως αθλητές.

Γιατί η επιτυχία δεν ωφελεί αν σε κάνει δυστυχισμένο και ανίκανο να λειτουργήσεις.

Σε κάθε πτυχή της ζωής, από τον ιδιωτικό βίο ως τον δημόσιο, πρέπει κανείς τακτικά να αναρωτιέται αν η απροθυμία του να αποδεχθρί την πραγματικότητα διαιωνίζει την ίδια την πραγματικότητα την οποία επιδιώκει να αλλάξει. Γιατί αν δεν καταλάβει πως ο μόνος τρόπος να την ελέγξει είναι να την εξουσιάσει, θα σκιαμαχεί, όσο θάρρος και αν διαθέτει.

Ο ορισμός του θάρρους είναι να υπερασπίζεσαι τις θέσεις σου σαν να δίνεις μάχη, κυριολεκτικά ή μεταφορικά, κι αυτό χρειάζεται αυτοπειθαρχία. Αυτό είναι το μέτρο. Ο καθένας κρίνεται όχι από αυτό που μπορεί να κάνει -κάτι που μόνο να εικάσουμε μπορούμε- αλλά από αυτό που επιτρέπει στον εαυτό του να κάνει.

Για εκατοντάδες χρόνια, οι εκπαιδευτικοί χρησιμοποιούσαν, χωρίς συχνά να το γνωρίζουν, τον στωικισμό για να επιφέρουν στα παιδιά την ανάπτυξη του χαρακτήρα. Να τα διδάξουν μια φιλοσοφία ζωής η οποία λέει ότι η αληθινή ευτυχία προέρχεται από την αυτοκυριαρχία, την επιμονή και την ηθική αρετή. Κατ’ αυτόν τον τρόπο εξεπαίδευαν υπεύθυνους πολίτες οι οποίοι ήσαν εξοπλισμένοι με τα απαραίτητα νοητικά και ψυχικά εργαλεία ώστε να κάνουν το σωστό, ακόμη και όταν οι καιροί ήσαν δύσκολοι.

Τι είναι όμως «το σωστό» κατά τους Στωικούς; Τέσσερεις είναι οι στωικές αρετές:

  1. Θάρρος: Το θάρρος είναι η γενναιότητα την οποία χρειάζεσαι προκειμένου να αντιμετωπίζεις τις αντιξοότητες. Δεν σημαίνει ότι δεν φοβάσαι ποτέ, αλλά ότι όταν φοβάσαι, αποφασίζεις να αναλάβεις δράση αντί να εγκαταλείψεις. Είναι η θέληση να βαδίσεις προς τα εμπρός.
  1. Εγκράτεια: Στο φάσμα: δειλία στην άκρα αριστερά, απερισκεψία στην άκρα δεξιά, το θάρρος βρίσκεται στην μέση. Πρέπει να είμαστε γενναίοι, όχι φοβισμένοι, αλλά πρέπει επίσης να αποφεύγουμε τον ανόητο κίνδυνο. Αυτό είναι εγκράτεια.
  1. Δικαιοσύνη: Για τους Στωικούς η δικαιοσύνη είναι η ύψιστη αρετή. Σημαίνει ότι υπάρχουμε για χάρη των άλλων, όχι για τον εαυτό μας. Ό,τι κάνουμε πρέπει να συμβάλλει στο καλό της κοινωνίας. Πρέπει να συμπεριφερόμαστε στους άλλους όπως θέλουμε να μας φέρονται, και να ενεργούμε με ειλικρίνεια, σεβασμό και δικαιοσύνη.
  1. Σοφία: H σοφία χρειάζεται για να εφαρμόζουμε και να λειτουργούμε την φιλοσοφία μας στον πραγματικό κόσμο. Ποια είναι η σωστή ποσότητα θάρρους; Πώς ενεργώ με δικαιοσύνη σε αυτήν την περίσταση; Η σοφία, μας βοηθά να απαντήσουμε σε αυτές τις ερωτήσεις, να μετατρέψουμε τις ιδέες μας για την αρετή σε πράξη, και να κάνουμε επιλογές με μακροπρόθεσμα οφέλη.

Αλλά πώς μπορούμε να προσαρμόσυμε αυτές τις αρετές στην ζωή μας και ιδιαίτερα στην ζωή των παιδιών ή αυτών τους οποίους μπορούμε να επηρεάσουμε;

  1. Μελέτη των ιστοριών ηρώων και προσωπικοτήτων.
    Είναι δύσκολο να κατανοήσεις τα οφέλη της αρετής χωρίς συγκεκριμένα παραδείγματα. Η διάδοση των αρετών επετεύχθη μέσω των διηγήσεων, από τον Ομηρο ως τον Ευριπίδη. Αυτό κάνει τις ιστορίες της αρχαιότητας κλασικές. Η ελληνική μυθολογία σχεδιάστηκε για αυτόν τον σκοπό. Διηγείται για τον Ηρακλή ο οποίος διάλεξε μια ζωή με θάρρος από την ευχαρίστηση και την ευκολία, και για τον Οδυσσέα, ο οποίος χρησιμοποίησε την σοφία για να ξεφύγει από επικίνδυνους εχθρούς. Έχοντας κατά νου σαφή παραδείγματα, είναι ευκολότερο να κατανοήσει κάποιος την αρετή, να δει τα οφέλη της και να την ενσωματώσει στην ζωή του.
  1. Εστιάζουμε σε αυτό που ελέγχουμε. Τα μεγαλεπίβολα σχέδια και οι μεγαλοστομίες μόνο απογοήτευση φέρονουν και εξυπηρετούν αντίθετους σκοπούς από αυτούς που επιδιώκει κάποιος. Είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε ότι δεν μπορούμε πάντα να ελέγξουμε τι συμβαίνει, αλλά μπορούμε να ελέγξουμε το πώς ανταποκρινόμαστε σε αυτό. Οταν αυτοί που θεωρούσαμε φίλους αποφασίζουν να πάρουν τον δρόμο της κακίας, δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνουμε και εμείς κακοί. Για αυτό πρέπει από μικροί να εξασκούμαστε στην ηρεμία, στην παύση, ώστε να απαντούμε με εγκράτεια και δικαιοσύνη.
  1. Η αρετή είναι ένας μυς. Μερικές φορές μπορεί να αισθανθούμε αποθαρρυμένοι από το μεγάλο χάσμα μεταξύ αυτού που είναι και αυτού που θα θέλαμε να είναι ή να γίνει. Όπως όταν πηγαίνουμε για πρώτη φορά στο γυμναστήριο, θέλουμε άμεσα αποτελέσματα, αλλά για να σημειώσουμε πρόοδο, πρέπει να εμφανιζόμαστε σε κάθε μάθημα με συνέπεια και να καταβάλουμε προσπάθεια, το ίδιο συμβαίνει και με την αρετή. Στην αρχή είναι δύσκολο, αλλά με τον χρόνο, την προσπάθεια και τον προβληματισμό, ο χαρακτήρας μας γίνεται όλο και πιο δυνατός.

ΕΙΡΗΝΗ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this:
close-alt close collapse comment ellipsis expand gallery heart lock menu next pinned previous reply search share star