ΣΤΑ ΧΝΑΡΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ: Ο ΠΕΖΟΔΡΟΜΟΣ ΤΟΥ ΠΙΚΙΩΝΗ

dragonas.2009.1.5

Άρθρο της Ξένιας Σαρατσιώτη στην εφημερίδα «Εμπρός»

Υπάρχουν πολλά μέρη στην Αθήνα, τα οποία έχουμε επισκεφθεί χιλιάδες φορές. Υπάρχουν δρόμοι που τους διασχίζουμε καθημερινά. Απο­τελούν κομμάτια της καθημερινότητάς μας και όμως δεν γνωρίζουμε την ιστορία και την σπουδαιότητά τους. Ένα από αυτά είναι ο «Πεζόδρομος του Πικιώνη» ή αλλιώς ο «Μεγάλος Περίπατος». Πρόκειται για την διαμόρφωση των ελεύθερων χώρων γύρω από την Ακρόπολη και τον λόφο του Φιλοπάππου που ξεκινά­ει από την συμβολή των δρόμων Αποστόλου Παύλου, Ροβέρτου Γκάλη και Διονυσίου Αρεοπαγίτου και κατα­λήγει στην κορυφή του λόφου στο Άνδηρο των Μου­σών και είναι δημιούργημα του αρχιτέκτονα Δημητρίου Πικιώνη. Ξεκίνησε να δημιουργείται τον Μάιο του 1954 και ολοκληρώθηκε τον Φεβρουάριο του 1958. Ο αρχιτέ­κτονας έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην διαμόρφωση των λιθόστρωτων δρόμων, δηλαδή των μονοπατιών, των φυτεύσεων, των χώρων στάσης και θέασης. Επί­σης αφοσιώθηκε στην αναστήλωση και συντήρηση του ναού του Αγίου Δημητρίου του Λουμπαρδιάρη και του τουριστικού περιπτέρου εντός του προαύλιου χώ­ρου της εκκλησίας.

Πηγή έμπνευσης και στόχοι

Πηγή έμπνευσης για τον Πικιώνη ήταν ανέκαθεν η ελληνική γη και η ανθρώπινη δημιουργία πάνω στο ιστορικό της τοπίο. Ήθελε να υποτάξει το σύγχρονο έργο του στους κανόνες της φυσικής αρμονίας. Σκο­πός του ήταν η δημιουργία ενός έργου που θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες των χρηστών του, ενώ πα­ράλληλα θα εκφράζει τον τόπο και τον χρόνο της κα­τασκευής του. Προσπάθησε να σεβαστεί και να προ­ασπίσει την ιστορική μνήμη της Αθήνας και όχι να προ­σφέρει μια στείρα αναπαραγωγή του παρελθόντος.

Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η περίοδος υλοποίη­σης του έργου εντάσσεται στη μεταπολεμική περίοδο και ο αρχιτέκτονας προσπάθησε να εμπλουτίσει το ρεύμα του Μοντερνισμού με στοιχεία της ελληνικής πο­λιτιστικής παράδοσης. Ήταν η εποχή της ανόδου του βιομηχανικού πολιτισμού κατά την οποία τα πάντα υποτάσσονταν στο κέρδος. Ο Πικιώνης αντίθετος σε αυτή την φιλοσοφία, σχεδίασε το έργο με απόλυτο σε­βασμό στο περιβάλλον, απέκτησε βιωματική εμπειρία του χώρου και αναπαρήγαγε τις παλαιές τεχνικές για την διαμόρφωση της επιφάνειας του λιθόστρωτου δρόμου.

Μια βιωματική εμπειρία

Η χάραξη του πεζόδρομου δεν έγινε στο σχεδιαστή¬ριο, αλλά επί τόπου κατά την διάρκεια των επισκέψεων του αρχιτέκτονα στον χώρο. Ακολούθησε τις προ­διαγεγραμμένες πορείες και στηρίχθηκε στα ίχνη του δρόμου της αρχαίας εισόδου στην πόλη που τότε ήταν ακόμη εμφανή.

Η πρακτική που ακολούθησε ήταν ο επανασχεδια- σμός των λεπτομερειών και οι επιτόπιες βελτιώσεις. Τα στοιχεία που έλαβε υπόψη του ήταν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τόπου και οι ανθρώπινες παρεμ­βάσεις ανά τους αιώνες. Κατά την διάρκεια της κατα­σκευής ήρθαν στο φως αρχαιολογικά ευρήματα, τα οποία οδήγησαν σε επανασχεδιασμό της σύνθεσης.

02

Τα υλικά κατασκευής

Ο Πικιώνης επιχείρησε ένα τεράστιο «κολλάζ» υλι­κών, τα οποία προέρχονταν από τις μαζικές κατεδα­φίσεις νεοκλασικών κτιρίων της Αθήνας, από αθηνα­ϊκές κατοικίες της εποχής και από αρχαία πήλινα, μαρμάρινα ή πέτρινα ευρήματα χωρίς ιδιαίτερη αρ­χαιολογική αξία που βρέθηκαν στην περιοχή. Επίσης, χρησιμοποίησε και ενέταξε στην σύνθεσή του μαρμά­ρινα φουρούσια και δάπεδα μπαλκονιών, κυμάτια, ανθέμια, ακρωτήρια, μαρμάρινες βάσεις και σκαλοπά­τια κ.α. Το σκυρόδεμα χρησιμοποιήθηκε ως βοηθητι­κό υλικό και ως μορφοπλαστικό μέσω των επαναλαμ­βανόμενων διαρθρωτικών ζωνών.

Χρησιμοποίησε ακόμη κυβόλιθους από το Λιόπεσι (παλαιότερη ονομασία της Παιανίας Αττικής), μάρμα­ρα προερχόμενα από τα μαρμαράδικα της Πεντέλης και του Μαραθώνα, όπου έμεναν αχρησιμοποίητα.

Εφαρμόστηκε επίσης μια τεχνική, που σήμερα εκλεί­πει από τα δημόσια έργα, και αφορά την υποδομή των πλακοστρώσεων με εγκιβωτισμένο υπόστρωμα άμ­μου (πάχους 25 εκατοστών) που επιτρέπει την διήθη­ση του βρόχινου νερού προς τη γη.

Η λογική της ανακύκλωσης υλικών δεν στόχευε τό­σο στο να μην δημιουργηθούν νέα ή στην μείωση του κόστους κατασκευής. Στόχευε στην διατήρηση της μνή­μης, στην εναλλαγή της όψης και στην δημιουργία μορφολογικής ποικιλίας στην επιφάνεια. Αποτέλεσε επίσης την ευκαιρία διάσωσης στοιχείων του τότε παρόντος (σήμερα παρελθόν) στο πέρασμα των χρόνων από την χωρίς οίκτο και συστολή- κατεδάφιση της Αθήνας.

Το κολλάζ περιλαμβάνει ετερόκλητα στοιχεία, αλ­λά αποπνέει μια μοναδική ενότητα. Τα συνδυαζόμενα υλικά συνδιαλέγονται μεταξύ τους και η τελική διαμορφωμένη σύνθεση συνδιαλέγεται με την φύση.

filopappou.jpg

Ένας σκηνοθετημένος περίπατος

Η βιωματική εμπειρία που απέκτησε ο Πικιώνης πριν από μισό αιώνα, συνεχίζει μέχρι και σήμερα να προσφέρεται στους σύγχρονους περιπατητές. Μέσω αυτής της διαδρομής ο επισκέπτης ακολουθεί την ίδια πορεία των περιπατητικών φιλοσόφων γύρω από την Ακρόπολη. Ο επισκέπτης λαμβάνει οπτικά μια αλληλουχία εικόνων και σωματικά βιώνει τις εναλλα­γές της ανάγλυφης επιφάνειας του εδάφους. Υπάρ­χουν συμπυκνωμένα στην διαδρομή όλα τα ερεθίσμα­τα του αττικού τοπίου, τα οποία περιλαμβάνουν το βραχώδες έδαφος, το φυσικό ανάγλυφο και τις χαμη­λές φυτεύσεις.

Σημαντικό στοιχείο του περιπάτου είναι η φύτευ­ση. Καθ’ όλο το μήκος του πεζοδρόμου, ο αρχιτέκτο­νας στηριζόμενος σε αρχαιολογικές πηγές, φρόντι­σε για την κατάλληλη φύτευση θάμνων και πόας βλάστησης. Τα συγκεκριμένα είδη περιέχουν έναν συμβολισμό, κατά τον οποίο τα αρχαία μνημεία περι­βάλλονταν από φυτεύσεις που κατά την αρχαιότητα συνδέονταν με την έννοια του ιερού και μεταξύ άλλων ήταν η ροδιά, η δάφνη και η μυρτιά. Στον λόφο του Φιλοπάππου φυτεύτηκαν κατόπιν επιλογής του αρχι­τέκτονα ελιές, κυπαρίσσια, χαρουπιές, πικροδάφ­νες, άκανθες και πεύκα.

Ο ιερός βράχος της Ακρόπολης υπάρχει ως «σκηνι­κό βάθους». Ο πεζόδρομος δεν επιτρέπει την συνεχό­μενη θέαση του Παρθενώνα, παρά μόνο σε συγκεκρι­μένα σημεία στάσης. Αλλωστε στόχος δεν ήταν τόσο η προβολή του ναού όσο η περιπλάνηση και η από­κτηση εμπειριών που συμβάλλουν στον στοχασμό.

Άγιος Δημήτριος Λουμπαρδιάρης

Πρόκειται για θολωτή μονόκλιτη βασιλική του 9ου αιώνα. Στον βόρειο και νότιο τοίχο έχει δύο τυφλά τόξα καθώς και δύο εγκάρσια ενισχυτικά, τα οποία συγκρατούν την κυλινδρική πλακοσκέπαστη στέγη. Το 1955 πραγματοποιήθηκε αναστήλωση και συντή­ρηση του ναού από τον Πικιώνη, ο οποίος κόσμησε τους εξωτερικούς τοίχους με γεωμετρικά σχέδια (κε­ραμικά και μαρμάρινα). Επίσης πρόσθεσε στον προ­αύλιο χώρο ένα κτήριο από σκυρόδεμα, το οποίο αρ­χικά λειτουργούσε ως καφενείο καθώς και μία σύν­θεση ξύλινου στεγάστρου με καθίσματα. Στο επίπε­δο του στεγάστρου είναι εξαιρετικά έντονο το καδρά- ρισμα του Παρθενώνα αποκαλύπτοντας το μεγαλείο του.

Λουμπαρδιαρης πρόσοψη

Μνημείο UNESCO

Το έργο του Δημήτρη Πικιώνη για τη διαμόρφωση του λόφου του Φιλοπάππου κηρύχθηκε από την UNESCO το 1996 ως μνημείο σύγχρονης αρχιτεκτονι­κής με παγκόσμια σημασία, ενώ ο ναός του Αγίου Δη­μητρίου είχε ήδη κηρυχθεί ιστορικό διατηρητέο μνη­μείο από το 1958 (ΦΕΚ 298/Β/5-11-1958)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.